Kwi 24

Wielkanocne pisanki

Marek Uglorz | Mądrość życia | 24.04.2011 |

Fragmenty pisanek, odnalezionych na Śląsku (pod Wrocławiem i Opolem), są najstarszymi śladami wierzeń, mających związek z symboliką jajka, które odkryto na ziemiach, należących do Polski. Jajko – to znak wszelkiego początku, narodzin i zmartwychwstania. W mitologiach wielu ludów można znaleźć opowieść o jaju, z którego powstał świat. Jajko uważano również za symbol zmartwychwstania, ukrytego w zarodku nieustannie odradzającego się życia w przyrodzie, tajemniczej siły istnienia. Z jajka wykluwa się kurczak, który jest symbolem nowego życia. Stąd jajko bywało wykorzystywane podczas uroczystości pogrzebowych i w obrzędach, związanych z kultem zmarłych. Najstarsze znane pisanki – datowane na III wiek – odnaleziono w grobowcach na Bliskim Wschodzie. Wiadomo jednak, że sztuka zdobienia jajek znana była Egipcjanom, Persom, Chińczykom, Fenicjanom, Grekom i Rzymianom. W starożytnym Egipcie zdobiono jajka wizerunkami skarabeuszy, w Chinach natomiast pokrywano skorupki rysunkami ptaków i kwiatów. W niektórych grobowcach antycznych umieszczano posążki Dionizosa trzymającego w dłoni jajko oznaczające powrót do życia, wkładano jajka do grobowców egipskich i katakumb rzymskich.

[nggallery id=127] Opolskie kroszonki

Skąd wziął się starożytny zwyczaj malowania jaj? Z jajkami wiąże się mnóstwo wierzeń ludowych. Choćby takie, że mogą one odwracać nieszczęścia i niweczyć zło. Jako było lekarstwem na choroby, chroniło przed pożarem i złymi duchami, zapewniało urodzaj w polu i w ogrodzie, a nawet powodzenie w miłości. Dlatego jaja zakopywano pod węgłem budowanych domów, rzucano je w płomienie podczas pożaru, a przed rozpoczęciem prac wiosennych kładziono w bruzdy zagonów. Wierzono, że kto wrzuci pisankę do miski z woda, a potem się w tej wodzie umyje, zachowa zdrowie i urodę. Toczenie jajka po ciele chorego miało zapewnić mu nowe siły. Noworodka myło się w wodzie, do której wkładano, poza innymi przedmiotami mającymi zapewnić szczęście i bogactwo, również jajo. Jeśli z kolei położy się jajko pod pniem drzew owocowych, zapewni się obfitość owocowania. Podobnie zmieszanie skorupek z pisanek z karmą kur sprawia, że pisklęta będą się dobrze chowały, a  w przyszłości dobrze się niosły. Wieszane na gałązkach kolorowe wydmuszki symbolizowały wiosnę, przyspieszały zmianę pór roku i wegetację. Jajo wykonane ze złota i kamieni szlachetnych było kosztownym prezentem. Wydmuszki pisanek wielkanocnych położone pod drzewami owocowymi miały chronić je przed szkodnikami. Wierzono, że wrzucone w płomienie ugaszą pożar. Święconym jajkiem dotykano zwierząt gospodarskich – co miało ochronić przed chorobami. Pisankę zakopywano pod progiem domu w celu zagrodzenia dostępu siłom nieczystym. Polskie zwyczaje ludowe nakazywały np. położenie jajka na progu stajni, gdy po raz pierwszy wyprowadzano bydło w pole. Jajko oddawano później komuś biednemu z prośbą o modlitwę, by bydło dobrze się chowało, a krowy dawały dużo mleka.

[nggallery id=128] Opolskie kroszonki

W symbolice chrześcijańskiej jajko od początku było związane z Wielkanocą, nawiązywało do faktu Zmartwychwstania Pańskiego. Otóż, jak spod skorupki jajka wykluwa się nowe pisklę, tak zmartwychwstały Chrystus po trzech dniach zwycięsko wychodzi z grobu. Dawniej jajko symbolizowało Stary i Nowy Testament, a więc Stare i Nowe Przymierze Boga z ludźmi. Skorupka jajka, która zwykle po rozbiciu zostaje odrzucona jako nieprzydatna, oznaczała Stary Testament, natomiast żółtko jajka – jądro nowego życia – obrazowało Nowe Przymierze. Od dawna też, jeszcze w pierwszych wiekach chrześcijaństwa – ze względu na symbol życia, nadziei i wiary w życie pozagrobowe jajko wiązało się z kultem zmarłych.

[nggallery id=125] Wiślańskie pisanki

Nazwy barwionych jaj pochodzą od sposobu, w jaki zostały ozdobione. Zafarbowane na jeden kolor, zwane są malonkami, kraszankami (na Górnym Śląsku kroszonkami) lub bryczkami. Jeżeli na jednostajnym tle deseń zostanie wyskrobany, wówczas jajko zwie się skrobanką lub rysowanką. Jeżeli ozdobi je ornament różnokolorowy, jaki otrzymuje się przez pokrycie woskiem pewnych fragmentów rysunku, np. kwiatów czy listków, a następnie zanurzenie w barwnikach, odbarwienie w occie i znów skreślenie wzorów, aby ponownie je utrwalić w barwniku – to tak przygotowane jajko nazywa się pisanką.

Kolory można uzyskać w naturalny sposób:

– brązowy (rudy) z łupiny cebuli;

– czarny z kory dębu, olchy lub łupiny orzecha włoskiego;

– żółtozłocisty z kory młodej jabłoni lub kwiatu nagietka;

– fioletowy z płatków kwiatu ciemnej malwy;

– niebieski z płatków kwiatu bławatka;

– zielony z pędów młodego żyta lub listków barwinka i perzu;

– czerwony i różowy z soku z czerwonego buraka.

Barwy pisanek mają oczywiście znaczenie symboliczne:

– fioletowa i niebieska oznacza żałobę i Wielki Post;

– czerwona oznacza krew Chrystusa przelaną na krzyżu;

– zielona, brązowa i żółta oznacza radość ze zmartwychwstania.

[nggallery id=126] Inne

Do pisania używano igły lub rurki blaszanej o cienkim końcu. Zanurzano taki pisak w ciepłym wosku i zdobiono jajko z niezwykłą wprawą, nanosząc na nie dekorację lub ornament według własnego pomysłu. Ornamenty pisanek zmieniały się i przekształcały przez stulecia. Z pojedynczych kreśleń, z kilku prostych linii równoległych lub na krzyż wytwarzał się deseń złożony, zadziwiający bogactwem formy. Wzory podsuwała sama przyroda, a także fantazja wykonującego. Z pisankami wiązało się wiele zwyczajów. Uważano, że malowanie jaj jest jednym z warunków istnienia świata. Ich zdobieniem we wzory geometryczne lub roślinne zajmowały się dawniej tylko kobiety, które wypędzały z izby każdego przybysza płci męskiej i odczyniały urok, który mógł rzucić na pisanki i jeszcze nieozdobione jajka. Obdarowywano się nimi nawzajem, a każdy cieszył się, jeśli jego pisanka była chwalona przez innych. Ofiarowanie pisanki pannie przez chłopca równoznaczne było z wyrażeniem gorących uczuć. Pisanki były też zwyczajowym wykupem dziewcząt przed polewaniem wodą w lany poniedziałek. Skorupek wielkanocnych jaj nie wolno było wyrzucać, a jedynie można było spalić w piecu.