Sty 21

Motto: „Potem rzekł Bóg: Niech powstaną światła na sklepieniu niebios, aby oddzielały dzień od nocy i były znakami dla oznaczania pór, dni i lat! Niech będą światłami na sklepieniu niebios, aby świecić nad ziemię! I tak się stało. I uczynił Bóg dwa wielkie światła: większe światło, aby rządziło dniem, i mniejsze światło, aby rządziło nocy, oraz gwiazdy” 1. Mż 1,14-16

Nie ulega wątpliwości, że życiową aktywność naszych przodków w zdecydowanym stopniu wyznaczały rytmy przyrody. Te zaś w pierwszym rzędzie są uzależnione od pojawiania się i znikania na nieboskłonie słońca i księżyca. We współczesnym rolnictwie ekologicznym ponownie zwraca się uwagę na znaczenie rytmów przyrody w uprawie i wegetacji roślin. Dlatego w harmonii z nimi wykonuje się prace hodowlane, a zwłaszcza siewy.
Najważniejszy dla rolnika, ogrodnika czy hodowcy jest oczywiście rytm roczny, wyznaczony obiegiem słońca po nieboskłonie. W dawnej kulturze rolniczej roczny rytm prac polowych łączył się z wieloma świętami, wpierw pogańskimi, a potem chrześcijańskimi. Roczne cykle słońca decydowały o czasie prac gospodarskich, ale również o czasie religijnego świętowania i wyznaczały moment wielu obrzędów. Patrząc na kalendarz łatwo zauważymy, że Boże Narodzenie, dzień Jana Chrzciciela (tzw. sobótki) zbiegają się ze zmianami pór roku, przesileniami słońca.
Z kolei świętowanie przesilenia wiosennego, czyli Wielkanocy, dodatkowo jest uzależnione od rytmu księżycowego. Do dziś zachowały się stare powiedzenia, wyrażające przekonanie, że kto sieje w Wielkim Tygodniu czyli przed Wielkanocą, temu wszystko rośnie wyjątkowo dobrze. Dlaczego? Na pewno nie jest to efekt magicznych zachowań, a efekt niezwykle plennego i dobrego dla roślin siewu w bliskości pełni księżyca. Otóż Święta Wielkanocne przypadają zawsze w pierwszą niedzielę po pierwszej wiosennej pełni księżyca. Wielki Tydzień przypada zatem zawsze na ostatnie dni przed lub po pełni.
Z tego wynika jeszcze jeden wniosek. Jeśli jakieś przysłowia, rady, prognozy wiążą się z Wielkanocą, Zesłaniem Ducha Świętego, czy w obrzędowości katolickiej z Bożym Ciałem, to zawsze odnoszą się do stałego rytmu księżyca, wyznaczonego nowiem i pełnią. Analizując tzw. ludowe mądrości, dotyczące czasu prac hodowlanych i zajęć rolniczych, szybko można dojść do wniosku, że zasadnicze znaczenie przypisywano rytmowi słonecznemu i księżycowemu.
Wiele prawideł, rządzących życiem przyrody, które stały się przedmiotem ludowych przysłów i powiedzeń, współcześnie można łatwo weryfikować dzięki badaniom naukowym. Do tej pory najlepiej udokumentowano olbrzymi wpływ słońca na przyrodę, rośliny, zwierzęta, całą biosferę, warsztat pracy rolnika. Mniejsze postępy poczyniono w badaniu związków życia na ziemi z rytmami księżyca. Być może jest to związane z tym, że jest ich więcej i następują szybciej. Niemniej wiadomo o tym, że srebrny glob wpływa na nasze życie i pozostałe organizmy żywe, ponieważ jest odpowiedzialny za zjawiska przypływów i odpływów mórz. Na Bałtyku praktycznie są one niedostrzegalne, lecz poziom wód oceanów zmienia się 2 razy na dobę nawet o kilkanaście metrów (rekord na wybrzeżach Nowej Szkocji w Kanadzie, gdzie różnica między wysoką a niską wodą przekracza 15m).
Przyczyną pływów jest grawitacyjne przyciąganie, głównie księżyca, w mniejszym stopniu słońca. Z prawa powszechnego ciążenia wiemy, że dwa ciała przyciągają się siłą wprost proporcjonalną do iloczynu ich mas, a odwrotnie proporcjonalną do kwadratu ich odległości. Wyobraźmy sobie, że ziemia na całej powierzchni pokryta jest równomiernie oceanem. Możemy od razu stwierdzić, że wody znajdujące się bliżej księżyca są najsilniej przyciągane. Tam właśnie powstaje fala przypływu (tzw. wysoka woda). W miarę dobowego obrotu ziemi fala będzie się przemieszczała. Gdyby to było pełne wytłumaczenie, to przypływ zdarzałaby się w danym miejscu raz na dobę. Jednak obserwuje się dwie takie fale, dwa przypływy, powtarzające się cykliczne co 12 godzin 25 minut. Skąd ten drugi przypływ?
Wyobraźmy sobie trzy punkty na ziemi: A, B i C. Punkt B leży w środku ziemi, A na oceanie najbliżej księżyca, a C na oceanie najdalej od księżyca. Ponieważ przyciąganie grawitacyjne maleje z odległością, najsilniejsze jest w A, mniejsze w B, a najsłabsze w C. Gdyby księżyc i ziemia nie krążyły wokół siebie dawno doszłoby do ich zderzenia. Tak więc w punkcie A powstaje fala przypływu, która jest efektem ucieczki wody od ziemi, a w punkcie C powstaje druga „wysoka woda”, która jest efektem ucieczki ziemi od tej wody. Dobowe wirowanie ziemi sprawia, że fale przypływu (A i C) powtarzają się w rytmie półdobowym. Zdarzałoby się to dokładnie co 12 godzin, gdyby nie fakt, że podczas gdy ziemia dokonuje jednego pełnego obrotu dookoła własnej osi, to Księżyc, obiegając ziemię, przesuwa się nieco na swojej orbicie i ziemia potrzebuje dodatkowo 50 minut, aby ten sam punkt znalazł się „pod” Księżycem. Dlatego przypływy powtarzają się co 12 godzin i 25 minut.
Współcześni badacze rytmów kosmicznych często przypisują ruchom wód morskich, wywołanych siłami księżyca, zasadniczą rolę w rozwoju świata roślinnego i zwierzęcego. Dlaczego? Otóż pierwsze organizmy zrodziły się w głębinach mórz i oceanów. Przez setki milionów lat podlegały temu rytmowi. Przypuszcza się też, że wielkie pływy były głównym czynnikiem, który spowodował, że pierwsze organizmy żywe wydostały się na ląd. Tam rozpoczęły własne życie, ale rytm zachowały, chociażby dlatego, że w przeważającej części wciąż składają się z wody.
Wielowiekowa tradycja, odnosząca się do prac polowych i ogrodniczych, ale również zbioru ziół, wykonywania przetworów, wędkowania, prac pszczelarskich, opiera się w zasadzie prawie wyłącznie na rytmie księżyca, wyznaczonym nowiem, pełnią i kwadrami. Wiedzę te wykorzystywali już z powodzeniem starożytni rolnicy, o czym świadczą zapiski w wielu starych dziełach. Badacze kultury twierdzą że w ludowej tradycji znajomość wpływu rytmów księżyca na życie przyrody najpowszechniejsza była u Słowian.
Mając rozpoznane podstawy, spróbujmy teraz nazwać fazy księżyca oraz ustalić ich znaczenie dla uprawy roślin.
Fazy księżyca:
Nów – trwa trzy dni: razem z dniem przed datą nowiu i dniem po dacie nowiu;
I kwadra – to okres od nowiu, kiedy księżyc jest niewidoczny aż do oświetlenia połowy powierzchni – księżyca przybywa;
II kwadra – okres od oświetlenia połowy powierzchni księżyca aż do pełni, kiedy księżyc jest całkowicie widoczny – księżyca przybywa;
Pełnia – trwa 3 dni: razem z dniem przed datą pełni i dniem po dacie pełni;
III kwadra – okres od pełni, kiedy księżyc jest całkowicie widoczny do zakrycia połowy jego powierzchni – księżyca ubywa;
IV kwadra – czas od widoczności połowy powierzchni księżyca do nowiu, kiedy księżyc staje się niewidoczny – księżyca ubywa.
Prace odpowiednie dla kolejnych faz:
Najogólniej mówiąc najodpowiedniejszy do siania oraz sadzenia roślin, wydających owoce nad ziemią, bywa okres przybywania księżyca, kiedy podąża od nowiu do pełni. Jest to również czas korzystny do przesadzania drzew owocowych, ścinania zrazów i szczepienia. Jest to bardzo dobra pora na przygotowanie sadzonek do ukorzenienia, szczepienie oraz czynności pielęgnacyjne związane z glebą – zasilanie i podlewanie. Korzenie roślin są wówczas najmniej wrażliwe na uszkodzenia. Jeżeli w tym czasie przeprowadzamy cięcie to nie powinno być zbyt intensywne, bo może spowodować nadmierny wyciek soku z rośliny. Gdy księżyca przybywa, zbieramy warzywa liściowe i owoce. To jest też dobra pora na zbiór ziół liściowych i roślin przyprawowych, ponieważ są bardziej aromatyczne i skuteczne. Badania naukowe dowodzą, że w tym czasie rośliny wydające plony nad ziemią rosną szczególnie szybko, a nasiona lepiej kiełkują. Wizualnie na niebie księżyc grubieje, dopełnia się, dąży do pełni, przybiera kształt literki „D” z coraz większym brzuszkiem.
Najlepszy na sadzenie, przesadzanie i cięcie pozostałych drzew (to znaczy nie owocowych) jest okres ubywania księżyca, gdy podąża od pełni do nowiu. Rośliny szybciej się wówczas regenerują i przyjmują w nowym miejscu, a przycięte rośliny tracą mniej soków. W czasie gdy księżyca ubywa część nadziemna rośliny jest mało wrażliwa na uszkodzenia.
W czasie III i IV kwadry zaleca się siew i sadzenie roślin cebulowych, motylkowych i korzeniowych, zwalczanie chwastów chorób i szkodników. Jest to odpowiedni czas na zbiory owoców i warzyw przeznaczonych do dłuższego przechowywania, będą bowiem dłużej świeże. Również ścięte kwiaty będą dłużej świeże, jeżeli zostały zebrane w czasie ubywania księżyca.
Gdy księżyc jest w pełni, panują doskonałe warunki do wysiewu warzyw: brukselki, kapusty, marchwi cebuli i rzodkiewki. Jest to też dobra pora na sadzenie ziemniaków i pomidorów i najodpowiedniejsza na nawożenie roślin oraz takie zabiegi pielęgnacyjne, jak: pielenie, zwalczanie chwastów i szkodników, okopywanie, przerzedzanie wschodzących roślin.
W czasie pełni nie należy przeprowadzać cięć drzew i krzewów, szczepień i przyszczykiwań.
Z kolei w czasie nowiu najskuteczniej można zwalczać choroby roślin oraz szkodniki im zagrażające. Jest to również odpowiednia pora na niszczenie chwastów, usuwanie chorych pędów i przyszczykiwanie pędów. Prace powinny być przeprowadzane na dzień przed lub dzień po kulminacji nowiu.